Πέτσιου Χριστίνα

Δημιουργική Προσέγγιση στον αστικό σχεδιασμό

Είναι γεγονός ότι, κατά την περίοδο των αρχών της δεκαετίας του ’60 γίνεται η προσπάθεια διατύπωσης των πρώτων μεθοδολογικών προτάσεων για τη διάθρωση της σχεδιαστικής διαδικασίας. Γίνεται η καταγραφή διαφόρων απόψεων για τον σχεδιασμό γενικότερα, αλλά και την κατανόηση της αρχιτεκτονικής του κτιρίου και της πόλης ειδικό­τερα. Μία από αυτές τις προσεγγίσεις για τον αστικό σχεδιασμό είναι και η δημιουργική.

Η δημιουργική προσέγγιση εμφανίζεται κυρίως στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’60 και βασικός της στόχος είναι να επιτύχει την επίλυση κάποιων προβλημάτων που δημι­ούργησε τα περασμένα χρόνια η συστηματική προσέγγιση και να επαναφέρει στο προσκή­νιο σχεδιαστικές πρακτικές που είχαν εκτοπιστεί και αμφισβητηθεί και να τις αξιοποιήσει κατάλληλα με την βοήθεια των σύγχρονων δεδομένων και μέσων. Γενικά, αναπτύσσεται ένας κριτικός λόγος απέναντι στη συστηματική προσέγγιση, μέσω της δημιουργικής, αμ­φισβητώντας τις υποθέσεις και τις πρακτικές που αυτή υποστήριζε.

Αυτό που υποστηρίζει η δημιουργική προσέγγιση στον αστικό σχεδιασμό είναι η έννοια της δημιουργικότητας, η οποία κάνει τις δραστηριότητες πιο περίτεχνες και η συνθε­τική πράξη επίκειται στη διανοητική ικανότητα του σχεδιαστή, η οποία όμως δεν επιδέχεται τον απαραίτητο και συνειδητό έλεγχο. Το περιεχόμενο των απόψεων και των ιδεών του σχεδιαστή επηρεάζονται από διάφορους εξωτερικούς παράγοντες κατευθύνοντας έτσι και τον τρόπο σχεδιασμού. Με αυτόν τον τρόπο το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από το σχεδιασ­μό στη διανόηση του σχεδιαστή και αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την απομάκρυνση από τη σχεδιαστική πράξη και ό,τι αυτή απεικονίζει. Παρόλα αυτά σύμφωνα με τον Jones η δημι­ουρ­γική σκέψη επέφερε περισσότερα νεωτεριστικά αποτελέσματα από ότι η εφαρ­μογή επιστημονικών και συστηματικών μεθόδων. Ακόμα και οι μελετητές που υποστήρι­ζαν και εργάζονταν με βάση τις πρακτικές της συστηματικής μεθόδου αμφισβητούν την κα­θαρά ορθολογική ανάλυση όλων των παραμέτρων και τις υποβάλλουν σε ποιοτικές αξιολο­γήσεις, οι οποίες θέλουν και πρέπει να είναι σύμφωνα με αντικειμενικά κριτήρια. Επομέ­νως, η με­τάβαση από τη συστηματική στη δημιουργική προσέγγιση γίνεται τόσο σταδιακά όσο κρι­τικά, δηλαδή, ο σχεδιασμός ακολουθεί τα παλιά πρότυπα ενσωματώνοντας στοιχεία και μηχανισμούς αντικειμενικής κρίσης με βάση την ιδεολογία και την εμπειρία του σχεδι­αστή.

Όμως πρέπει να αναρωτηθεί κανείς τι είναι αυτό που οδήγησε σε αυτή τη στροφή πορείας και ιδεολογίας. Πλέον θέτονται θεωρητικά ερωτήματα, τα οποία δεν μπορεί να απαντήσει η διεπιστημονική προσέγγιση στο σχεδιασμό και επίσης οι συστηματικές μέθο­δοι κατηγορούνται για ποσοτικοποίηση των παραμέτρων των προβλημάτων, κάτι που περι­όριζε την ικανότητα του σχεδιαστή στο χειρισμό μη ποσοτικοποιημένων αξιών. Έτσι έρχεται η δημιουργική προσέγγιση να επιχειρήσει να απαντήσει με το δικό της τρόπο παραμένο­ντας συνεπής στο νεο-θετικιστικό επιστημονικό πλαίσιο. Παράλληλα, παρατηρείται ένα με­γαλύτερο ενδιαφέρον και στροφή στην ψυχολογία και στις γνώσεις της, οι οποίες μπορούν να βοηθήσουν στην ανάπτυξη δημιουργικών δράσεων και στη διερεύνηση των συμπεριφο­ρών του σχεδιαστή και την καταγραφή των διανοητικών του χειρισμών. Τρεις είναι οι βασι­κοί παράγοντες που οδήγησαν στη δημιουργική προσέγγιση και επηρέασαν την ανάπτυξη της δημιουργικότητας και της αξιοποίηση της διαίσθησης. Η ανάπτυξη του φιλοσοφικού προβληματισμού, που είναι και ο πρώτος παράγοντας, είχε ιδιαίτερη διάδοση και αποτέ­λεσμα αυτού είναι και η εκτίμηση της δημιουργικότητας που ενίσχυσε τα δυτικά ερευνη­τικά προγράμματα δημιουργώντας ανταγωνισμό μεταξύ Σοβιετικής Ένωσης και Η.Π.Α., που είναι ο δεύτερος παράγοντας. Όσον αφορά στον τελευταίο και σημαντικότερο παράγοντα φαίνεται ότι οι ορθολογικές συστηματικές διαδικασίες δεν επέφεραν τα επιθυμητά αποτε­λέσματα και η δημιουργική προσέγγιση κατάφερε να περάσει στη συνείδηση των ανθρώ­πων ότι οι παλαιότερες τεχνικές επέφεραν την αποτυχία της τεχνοκρατικής αστικής διαχεί­ρισης.

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι, με αφετηρία τη δημιουργική προσέγγιση τα μα­θηματικά και η λογική σιγά-σιγά παραμερίζονται δίνοντας τη θέση τους στο θεωρητικό λόγο και κατ’ επέκταση και σε άλλες προσεγγίσεις για το σχεδιασμό, όπως η συμμετοχική και η μετα-μοντέρνα. Βέβαια, στόχος της δημιουργικής είναι η εξέλιξη αλλά και η συνεργα­σία μεταξύ των διάφορων προσεγγίσεων. Συγκεκριμένα, ο σχεδιαστής πλέον θεωρείται ει­δικός, ενώ η διατύπωση νέων τεχνικών με εύκαμπτες δομές τον βοηθούν να παράγει ιδέες, οι οποίες όμως υποβάλλονται σε κριτική αξιολόγηση.

Η δημιουργική προσέγγιση χαρακτηρίζεται από μια σχετική ετερογένεια ως προς τις αρχές της, οι οποίες έρχονται σε αντίθεση με εκείνες της συστηματικής προσέγγισης. Η κα­τανόηση της δημιουργικής προσέγγισης προκύπτει από την ανάλυση τριών βασικών ζητη­μάτων, τα οποία χαρακτηρίζουν τη δεκαετία του ’60 αλλά και τις εποχές και σχεδιαστικές αναζητήσεις που θα ακολουθήσουν. Η δημιουργική προσέγγιση αμφισβητεί ότι υπάρχει μία τέλεια διαδικασία σχεδιασμού και ότι η προσκόλληση σε κάποιες πρακτικές δεν μπορεί να οδηγήσει σε καινοτόμα αποτελέσματα, ειδικά όταν λαμβάνονται υπόψη οι αναμονές των πολιτών οι πρωτότυπες διαδικασίες θεωρούνται ότι οδηγούν σε συμβατικά αποτελέσ­ματα, γι’ αυτό υπάρχει εμπιστοσύνη στην ικανότητα του σχεδιαστή για να αποδώσει το ζη­τούμενο με πρωτότυπο και κοινωνικά αποδεκτό τρόπο. Το επόμενο ζήτημα είναι η μέθο­δος, η οποία θα πρέπει να προσαρμόζεται στο εκάστοτε σχεδιαστικό πρόβλημα, να δέχεται επιμέρους μεθοδολογικές προσεγγίσεις και φυσικά να δίνει μεγάλη σημασία στη δημιουρ­γικότητα του σχεδιαστή και στην ανάπτυξη των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Δηλαδή, πλέον δίνεται μεγάλη σημασία σε κοινωνικο-ιδεολογικούς παράγοντες, ενώ η χρήση των μαθηματικών θεωρείται προβληματική. Όσον αφορά στη μορφή, το τελευταίο ζήτημα οι σχεδιαστές αναζητούν μορφές ευέλικτες που μπορούν να προσαρμόζονται στις κοινωνικο-ιδεολογικές ιδιορρυθμίες. Γενικά, αναπτύσσεται η αντιπαράθεση μεταξύ «γεωμετρικής κα­θαρότητας» και «ασάφειας» της χωρικής μορφής, όπου η ασάφεια είναι ένας συνδυασμός πολλών ποιοτήτων, οι οποίες αφορούν τη μορφή και όχι τις λειτουργικές δυνατότητες. Οι θεωρήσεις σχετικά με τις χωρικές μορφές είναι αυτές που θα απομακρύνουν το σχεδιασμό από τις αρχές του μοντέρνου κινήματος και θα τον οδηγήσουν στο μεταμοντέρνο.

Εξετάζοντας την επιστημονική φυσιογνωμία της δημιουργικής προσέγγισης παρα­τηρεί κάποιος την όλο και μεγαλύτερη σχέση και εξάρτηση της δημιουργικότητας από την ψυχολογία. Αυτή είναι η σχέση που ασκεί έναν ιδιαίτερα κριτικό λόγο απέναντι στις πρα­κτικές της συστηματικής προσέγγισης. Ο σχεδιαστής δε λειτουργεί σαν απομονωμένος στο­χαστής, αλλά αντίθετα εξωτερικεύει τις σκέψεις του χρησιμοποιώντας κάθε δυνατό μέσο, όπως το σκίτσο για να αποτυπώσει και να παγιώσει τις ιδέες του. Έτσι βλέπουμε ότι η δημι­ουργική προσέγγιση επαναφέρει το αρχιτεκτονικό σχέδιο, το οποίο γίνεται αντικείμενο επιστημονικής ανάλυσης, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, οι οποίοι το επηρεάζουν και καταλήγουν στη δεκαετία του ’80 να το αμφισβητήσουν και να το απομυθοποιήσουν σαν εικαστικό προϊόν.

Σημαντικό παράγοντα στη δημιουργική προσέγγιση διαδραματίζει η δημιουργικό­τητα, η οποία στη δεκαετία του ’60 θεωρούνταν δεξιοτεχνία και η άνθρωποι που την εξέφ­ραζαν αποτελούσαν αντικείμενο ψυχολογικής διερεύνησης. Οι μελέτες κατευθύνθηκαν προς δύο προσανατολισμούς. Η εξέταση της προσωπικότητας με βάση τους άξονες: δημι­ουργικότητα-προσωπικότητα, δημιουργικότητα- εμπειρία και δημιουργικότητα-νοημοσύνη, ενώ ο δεύτερος προσανατολισμός επικεντρώνεται στη μελέτη της δομής της δημιουργικής πράξης και είναι αυτός που διαμόρφωσε την επιστημονική φυσιογνωμία της δημιουργικής προσέγγισης. Έτσι βγαίνει το συμπέρασμα ότι στον τομέα της τεχνολογίας δημιουργική πράξη θεωρείται αυτή που προκύπτει με περισσότερο κομψό τρόπο, ενώ στον τομέα της ψυχολογίας θεωρείται ο καλύτερος συνδυασμός του συνόλου των ιδεών.

Ως αποτέλεσμα των μελετών για τη δημιουργική πράξη προκύπτουν πέντε στάδια βοηθούν στην καλύτερη κατανόηση αυτής. Αυτά είναι η πρώτη ενόραση, δηλαδή η κατανό­ηση του προβλήματος, η προετοιμασία, που είναι μία διαδικασία εύρεσης της ιδέας. Βέ­βαια, πάντα γίνεται ένα πισωγύρισμα και μια παλινδρόμηση ανάμεσα στα δύο στάδια. Το επόμενο στάδιο είναι η επώαση, που είναι μία διανοητική εργασία που καταλήγει στην έμ­πνευση που φέρεται αρχικά ότι θα επιλύσει το σχεδιαστικό πρόβλημα και επιβεβαιώνεται ότι είναι η κατάλληλη λύση με το τελευταίο στάδιο την επαλήθευση. Αυτή η πορεία γενικά υιοθετήθηκε και σε διάφορες σχολές περνώντας από το ένα στάδιο στο άλλο με «δημιουρ­γικά άλματα».

Συνοψίζοντας, η δημιουργική προσέγγιση εισάγει στο σχεδιασμό το θεωρητικό λόγο και κρίνει τις πρακτικές που ακολουθήθηκαν κατά τη συστηματική προσέγγιση. Η ψυ­χολογική διερεύνηση της δημιουργικότητας και της σχεδιαστικής διαδικασίας είναι αυτή που κάνει τη διαφορά σε αυτή την προσέγγιση αμφισβητώντας παράλληλα και τη δυνατό­τητα των ορθολογιστικών πρακτικών. Δηλαδή, με την αναθεώρηση των παλαιότερων τεχνι­κών αναπαράστασης, όπως το σκίτσο, εκτοπίζει την αυτοματοποίηση της συστηματικής προσέγγισης και δημιουργεί νέους τρόπους αντιμετώπισης του σχεδιασμού μέσα από τις ιδιομορφίες και τις απαιτήσεις των ανθρώπων.