Βλάχου Έλλη Αντωνία

Η συμμετοχική προσέγγιση στον αστικό σχεδιασμό

Η αμφισβήτηση του ορθολογικού σχεδιασμού και η συμμετοχική προσέγγιση στον αστικό σχεδιασμό

Η συμμετοχική προσέγγιση στον αστικό σχεδιασμό, αποτελεί χαρακτηριστική τομή τόσο στο επίπεδο της σχεδιαστικής πρακτικής όσο και στην ανάπτυξη του θεωρητικού λόγου, και προήλθε από τις θέσεις που κατηγόρησαν το ορθολογικό μοντέλο σχεδιασμού για έλλειψη πολιτικής ιδεολογίας και κοινωνικής ευαισθησίας.

Ο συμμετοχικός σχεδιασμός εκδηλώθηκε ως μια μορφή απόρριψης του ορθολογικού μοντέλου, η οποία προήλθε τόσο από την νεοφιλελεύθερη όσο και από την προοδευτική διανόηση, για διαφορετικούς φυσικά λόγους. Η νεοφιλελεύθερη κριτική βασίστηκε στην πεποίθηση ότι η οργάνωση του χώρου θα ήταν καλύτερη αν αφηνόταν στις δυνάμεις τις αγοράς. Υποστηρίχθηκε ότι η ανάπτυξη μιας χώρας θα ήταν ταχύτερη και ομαλότερη, χωρίς τους ουτοπικούς στόχους του σχεδιασμού και τον κρατικό παρεμβατισμό. Από την άλλη πλευρά, η προοδευτική κριτική του ορθολογικού μοντέλου, στράφηκε εναντίον της καθολικότητας η οποία πολλές φορές είχε ως αποτέλεσμα την υποταγή κοινωνικών συμφερόντων στο συμφέρον μιας πλειοψηφίας, και επισήμανε την πολιτική ευθύνη του σχεδιασμού για τα φαινόμενα κοινωνικού αποκλεισμού στις πόλεις, για την απουσία ενδιαφέροντος απέναντι στις μειονεκτικές ομάδες καθώς και για την αύξηση της φτώχειας στις πόλεις.

Με άλλα λόγια, στη δεκαετία του 70, και έπειτα από λαϊκές κινητοποιήσεις, αναπτύσσεται η συμμετοχική προσέγγιση σχεδιασμού, η οποία δίνει στο σχεδιασμό πολιτική διάσταση καθώς επανατοποθετεί τη δημοκρατία στο κέντρο του προβληματισμού για το χώρο. Οι προτάσεις της συμμετοχικής προσέγγισης χαρακτηρίζονται από το άνοιγμα της σχεδιαστικής διαδικασίας σε μη ειδικούς, επαναπροσδιορίζοντας έτσι το ρόλο του σχεδιαστή, που αναλαμβάνει πλέον την εκτόνωση των κοινωνικών αντιθέσεων.

Αρχές και θεωρητικός λόγος συμμετοχικής προσέγγισης

Όπως λοιπόν έχει ήδη αναφερθεί, η συμμετοχική προσέγγιση ενθαρρύνει τη συμμετοχή του κοινού στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων για την μορφή και την οργάνωση του χώρου μέσα από διάφορες πρακτικές. Η συμμετοχή του κοινού στη σχεδιαστική πρακτική νομιμοποιείται μέσα από την παραδοχή ότι οι πολίτες μπορούν να αποφασίζουν για ζητήματα που αφορούν το χώρο και το περιβάλλον τους, παρόλο που μπορεί να μην διαθέτουν ανάλογη εκπαίδευση η επαγγελματική εμπειρία. Η καθημερινή επαφή με το περιβάλλον τους, τους καθιστά περισσότερο ‘’ειδικούς’’ από τους εξειδικευμένους επαγγελματίες που αποφασίζουν για λογαριασμό τους. Με τον τρόπο αυτό δίνεται η δυνατότητα αμεσότερης διεκδίκηση των συμφερόντων των κοινωνικών ομάδων.

Ο συμμετοχικός σχεδιασμός, στηρίχτηκες στις παρακάτω βασικές αξίες-παραδοχές, οι οποίες υποστήριζαν ότι:

Α) Δεν υπάρχει βέλτιστη λύση σε ένα σχεδιαστικό πρόβλημα, αφού οι λύσεις είναι εξαρτημένες ιδεολογικά από τις αξίες που υιοθετούνται για την λήψη των αποφάσεων.

Β) Η σχεδιαστική διαδικασία πρέπει να γίνει περισσότερο διαφανής μέσω της συμμετοχής των μη ειδικών.

Γ) Η σχεδιαστική διαδικασία πρέπει να είναι μια συνεχής διαδικασία διατύπωσης επιχειρημάτων ώστε να διασφαλίζεται η διαφάνεια.

Δ) Οι σχεδιαστικές προτάσεις δεν μπορούν να χαρακτηρίζονται ως σωστές ή λανθασμένες παρά μόνο ως καλές ή κακές.

Ε) Η σχεδιαστική διαδικασία επιδέχεται παλινδρομήσεις και αναθεωρήσεις και δεν ολοκληρώνεται οριστικά με την σχεδιαστική πρόταση.

Και τέλος

Ζ)Η σχεδιαστική διαδικασία πρέπει να διαρθρώνεται έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η απλότητα και η ευκολία εφαρμογής της.

Οι παραπάνω αρχές λοιπόν, απορρίπτουν τη συνεχή επανάληψη τυποποιημένων ομάδων όπως ήταν π.χ τα μεγάλα οικιστικά συγκροτήματα του μοντερνισμού που σχεδιάστηκαν από αρχιτέκτονες χωρίς καμία πληροφορία για τους κατοίκους τους, ενώ αντίθετα προτείνει την ιδιαιτερότητα στην κατασκευή κάθε κατοικίας μέσα από την συμμετοχή των μελλοντικών κατοίκων με στόχο την επίτευξη αμεσότερης σύνδεσης των κατοίκων με το καθημερινό περιβάλλον τους. (οργανικότητα)

Όπως είναι φυσικό, το παραπάνω πλαίσιο αρχών χρειαζόταν το αντίστοιχο θεωρητικό υπόβαθρο προκειμένου να τεκμηριωθεί. Ο θεωρητικός λόγος για τον συμμετοχικό σχεδιασμό αντλεί τα επιχειρήματά του από τους χώρους της Κοινωνιολογίας και των Πολιτικών Επιστημών. Ως προς την επιστήμη της Κοινωνιολογίας, ο συμμετοχικός σχεδιασμός προτείνει ένα νέο θεσμικό πλαίσιο που μπορεί να συμβάλλει στην ανάπτυξη του αισθήματος κοινωνικής υπευθυνότητας, και μέσα από αυτό στη διεύρυνση των στενών ορίων της ιδιωτικής ζωής. Από την πλευρά των πολιτικών επιστημών, μέσω του συμμετοχικού σχεδιασμού, διευρύνεται το θεσμικό πλαίσιο με το οποίο θα είναι δυνατή η συμμετοχή του κοινού στις πολιτικές αποφάσεις για την παρέμβαση στο χώρο και επαναπροσδιορίζεται έτσι ο ρόλος της δημοκρατίας. Ωστόσο, πρέπει να αναφερθεί ότι παρατηρήθηκε διάσταση μεταξύ θεωρίας και πρακτικής, η οποία είχε ως συνέπεια τη μείωση της αξιοπιστίας των συμμετοχικών σχεδιαστικών προτάσεων.

Τέλος είναι επίσης σημαντικό να αναφερθεί ότι ιδιάζουσα σημασία στο συμμετοχικό σχεδιασμό αποκτά η αποκατάσταση της επικοινωνίας του κοινού με τον σχεδιαστή. Έτσι δημιουργούνται τρεις κατηγορίες ζητημάτων. Η πρώτη αφορά την επικοινωνία αυτή καθαυτή που πρέπει να διασφαλίζεται μεταξύ των χρηστών και του σχεδιαστή με στόχο την αντιπαράθεση επιχειρημάτων. Η δεύτερη αφορά τις τεχνικές επικοινωνίας με τις οποίες γίνεται δυνατή η συλλογή της πληροφορίας που προέρχεται από την πλευρά των πολιτών, ενώ η τρίτη αφορά την αξιοποίηση των αποτελεσμάτων που προήλθαν από τη διερεύνηση των απαιτήσεων του κοινού, με στόχο τη συμμετοχή του στο σχεδιασμό.

Συνοψίζοντας, η συμμετοχική προσέγγιση επισήμανε την έλλειψη πολιτικής ιδεολογίας και κοινωνικής ευαισθησίας του ορθολογικού μοντέλου και επιχείρησε να τονίσει την κοινωνικοπολιτική σημασία του σχεδιασμού, επιτρέποντας το ‘’άνοιγμα’’ της σχεδιαστικής πρακτικής στους μη ειδικούς. Ωστόσο, η διάσταση μεταξύ θεωρίας και πρακτικής είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της αξιοπιστίας των σχεδιαστικών προτάσεων του συμμετοχικού μοντέλου και την σταδιακή αμφισβήτησή του.

ΒΛΑΧΟΥ ΕΛΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ