Χατζηχριστάκης Φώτης

Μετα-μοντέρνα προσέγγιση στην αστικό σχεδιασμό

Ο πυρήνας της μετα-μοντέρνας προσέγγισης στον αστικό σχεδιασμό αποτελείται από ένα σύνολο ιδεών και δράσεων αντίθετο στις αρχές του Μοντέρνου κινήματος. Γενικότερα υπήρχε μια απογοήτευση για τον μέχρι τότε χειρισμό απέναντι στον πολίτη και τον ξεχωριστό κοινωνικό ρόλο του καθενός. Οι κριτικές κατά του Μοντερνισμού τον κατηγορούν ότι τα αποτελέσματα ήταν αντίθετα από αυτά που κήρυττε.

Οι θεμελιώδεις αρχές της μετα-μοντέρνας προσέγγισης δεν είναι συγκροτημένες και μπορούν να προσδιοριστούν με τέσσερις βασικούς άξονες.

Μία από τις βασικές απόψεις της φονξιοναλιστικής προβληματικής είναι η οργάνωση των χώρων σύμφωνα με τη σχέση λειτουργίας και μορφής. Στο θέμα αυτό η μετα-μοντέρνα προσέγγιση είναι αντίθετη υποστηρίζοντας ότι έτσι περιορίζεται η ποιότητα του δομημένου χώρου. Συνεχίζει όμως να εξασφαλίζει την λειτουργικότητα απλά στην προσπάθεια να αποδειχτεί ότι είναι ανεξάρτητοι όροι, η μορφή με την λειτουργία αναπτύσσονται μορφοκρατικές τάσεις .

Μία άλλη έντονη διαφοροποίηση είναι η στάση απέναντι στην ιστορία. Ένα από τα δύο γνωρίσματα της ιστορίας, αυτό που αφορά την επιστημονική θεώρηση, αναφέρεται σε εμπειρική περιγραφή του ιστορικού γεγονότος χωρίς όμως να υπάρχει συστηματική ερμηνεία του. Το άλλο γνώρισμα της ιστορίας είναι ότι γίνεται χρήση της για την διατύπωση επιχειρημάτων σαν απόδειξη γνώσης. Η μετα-μοντέρνα θεωρητική συζήτηση κατηγορεί τον Μοντερνισμό για την «ανιστορικότητά» του μιας και δεν αναγνωρίζει την αξία της ιστορίας στα μορφολογικά ζητήματα. Χαρακτηριστικές διαφοροποιήσεις της σύγχρονης στροφής στο παρελθόν είναι ότι δεν προσανατολίζεται σε κάποια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο για να αντιγράψει ούτε επιδιώκει κάποια αυτούσια μεταφορά παρελθόντος στο μέλλον, απλά υπάρχει ενδιαφέρον στα στοιχεία των μορφών και στους τύπους του παρελθόντος. Τέλος όταν γίνεται αναφορά στο παρελθόν, γίνεται για να τονιστεί η πολιτισμική διάρκεια και η ιστορική εξέλιξη και όχι αναβίωση λόγω νοσταλγίας.

Ένας άλλος βασικός άξονας όπου κινείται η μετα-μοντέρνα προσέγγιση είναι ο σχεδιασμός «αστικού ιστού» λόγω της μετατόπισης του ενδιαφέροντος στον αστικό χώρο. Ενώ το Μοντέρνο Κίνημα κατακερμάτισε την πόλη με την ζωνοποίηση, οι μετα-μοντέρνοι έδωσαν μορφολογική συνέχεια όπως έκαναν και με την ιστορική συνέχεια. Οι προτάσεις της μετα-μοντέρνας προσέγγισης αντιμετωπίζουν τον αστικό χώρο ως σύνολο και οι ελεύθεροι χώροι είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με τα κτίρια.

Τέλος ο τέταρτος άξονας είναι η εισαγωγή της έννοιας της αστικότητας ως μέτρο για την ποιότητα του αστικού χώρου. Η μετα-μοντέρνα προσέγγιση διαφωνεί με τον τρόπο αντιμετώπισης του αστικού χώρου του Μοντέρνου Κινήματος. Θέλει να αντιμετωπίσει την πόλη σαν ένα καθολικό αντικείμενο συλλογικής δράσης και πολιτισμού καθώς και να εντοπίσει τα στοιχεία που κάνουν τον αστικό ιστό ένα φαινόμενο που μπορεί να εξηγηθεί και να αξιολογηθεί σαν μια ολότητα μέσα στο κοινωνικοπολιτιστικό της πλαίσιο και κατά συνέπεια να αναπαραχθεί μέσα από μία συνειδητή δράση (Χαστάογλου 1986:3). Βασικό στοιχείο είναι η αδιάρρηκτη ενότητα της χωρικής και κοινωνικής ιδιότητας ενός τόπου.

Οι μετασχηματισμοί στις γενικές γραμμές και στους κεντρικούς άξονες προβληματισμού έφεραν αλλαγές στους θεωρητικούς προβληματισμούς για τον σχεδιασμό χωρικών μορφών. Στη μετα-μοντέρνα προσέγγιση συνεχίζεται η παράδοση δανεισμού γνώσεων και βασικό χαρακτηριστικό του θεωρητικού λόγου της είναι η μετάθεση της έμφασης έξω από την σχεδιαστική πρακτική. Στη θεωρητική διερεύνηση του οργανωμένου και κτισμένου χώρου υπάρχουν τρεις θεματολογικές κατευθύνσεις. Το ενδιαφέρον της πρώτης στρέφεται προς τη σημασία των χωρικών μορφών και ασχολείται με την ανάλυση του λόγου που τις περιγράφει. Στην δεύτερη γίνεται η ανάλυση και η μορφολογική περιγραφή των χωρικών μορφών. Τέλος η τρίτη ασχολείται με την άρθρωση της μορφής με το νόημα.

Η βασική διαφοροποίηση της μετα-μοντέρνας προσέγγισης ως προς την συστηματική προσέγγιση είναι η κατάργηση του μεθοδολογικού σχήματος ανάλυση-σύνθεση-αξιολόγηση. Η βασική διαφοροποίηση με την δημιουργική προσέγγιση είναι ότι υποστηρίζει πως η εξωτερίκευση των συνειδητών ή υποσυνείδητων προεικόνων του σχεδιαστή δεν γίνεται με τρόπο αυτόματο μετά από κάποιο εξωτερικό ερέθισμα. Και τέλος οι θεωρητικές απόψεις της μετα-μοντέρνας προσέγγισης διαφέρουν με τη συμμετοχική στη στάση απέναντι στο ρόλο του σχεδιαστή. Ο ρόλος αυτός αναβαθμίζεται και διεκδικεί την αποκλειστικότητα της σχεδιαστικής διαδικασίας.