Καραπάνου Βασιλεία

Συστηματική προσέγγιση

Την δεκαετία του '50 υπήρχε διάσταση ανάμεσα στην θεωρία και στην πρακτική, στην αστική παρέμβαση και πολεοδομική θεωρία। Ο αστικός σχεδιασμός χαρακτηρίζεται από πολυπλοκότητα ως προς την σύνθεση καθώς η κλίμακα διογκώνεται και υπάρχουν προβλήματα ως προς την σύλληψη και εφαρμογή ενός τεχνητού περιβάλλοντος। Στην Γερμανία εκδηλώνεται αρχικά ενδιαφέρον για μεθόδους που κατευθύνουν τη σχεδιαστική πρακτική ανεξάρτητα από το αντικείμενό της


Η συστηματικό τητα και διαφάνεια είναι οι βασικές αρχές του συστηματικού σχεδιασμού με σκοπό να εξασφαλίσουν υψηλές ποιότητες στα αποτελέσματα. Διαχειρίζοντας την πληροφορία, η οποία είναι το σύνολο των διατυπωμένων προτάσεων που περιγράφουν τις κάθε είδους δεσμεύσεις, απαιτήσεις, στόχους και κριτήρια για αξιολόγηση του σχεδιαστικού προβλήματος. Μέσα από ανάλυση και οργάνωση με προκαθορισμένους χειρισμούς, προσπαθεί να δώσει την καλύτερη απάντηση στο προκείμενο σχεδιαστικό πρόβλημα.

Η βέλτιστη ποιότητα του τελικού προϊόντος του σχεδιασμού, επιτυγχάνεται από τον συστηματικό και ορθολογικό χειρισμό της πληροφορίας. Βασική προϋπόθεση είναι ο προσδιορισμός των σκοπών, των επιδιώξεων των μεταβλητών που επηρεάζουν αποφάσεις και των αποδεκτών ορίων τους, καθώς και των κριτηρίων που θα προσδιορίσουν την ορθότητα της σχεδιαστικής πρότασης.

Μεθοδολογία του συστηματικού σχεδιασμού, είναι να ολοκληρωθεί η φάση της ανάλυσης πριν την αρχή της συνθετικής δραστηριότητας. Μέσα από την ανάλυση, ακολουθεί μία ελεγχόμενη διαδικασία σχεδιασμού. Ο σχεδιαστής, δεν έχει την ελευθερία να αναθεωρεί και να μετασχηματίζει ανεξέλεγκτα τις αρχικές αποφάσεις της σχεδίασης. Με ένα ελεγχόμενο feed – back επιδιώκεται μια γραμμική μορφή σχεδιαστικής διαδικασίας, ξεπερνώντας τις σπειροειδής μορφές της δοκιμής – πλάνης των παραδοσιακών σχεδιαστικών διαδικασιών. Δεύτερη αρχή είναι ότι η αναλωτική διεργασία ενός σχεδιαστικού προβλήματος, είναι ανεξάρτητη από κάθε συνθετική δραστηριότητα. Μόνο η ολοκλήρωση της πρώτης μπορεί να επιτρέψει την δεύτερη.

Όσον αφορά τη δομή της σχεδιαστικής διαδικασίας, αποτελείται από ανεξάρτητες και αυτόνομες ενότητες, οι οποίες μπορούν να αλληλοεπηρεάζονται αλλά ποτέ να συγχέονται. Η σχεδιαστική μέθοδος, ως πορεία επίλυσης προβλημάτων που σχετίζονται με αποφάσεις σε σχεδιαστικά ζητήματα είναι συνεπές ανάλογο της επιστημονικής μεθόδου που είναι η διαδικασία επίλυσης του ερευνητικού προβλήματος.

Ο συστηματικός σχεδιασμός αποτελείται από τρεις φάσεις. Την ανάλυση, που είναι η συστηματική διερεύνηση του προβλήματος με σκοπό να εντοπίσει και να διαρθρώσει τις απαιτήσεις, τους στόχους και τις επιδιώξεις που πρέπει να εξασφαλιστούν. Τον σχεδιασμό και τέλος την αξιολόγηση, η οποία είναι ο έλεγχος του σχεδιαστικού αποτελέσματος. Κάθε φάση, ολοκληρώνεται πριν ξεκινήσει η επόμενη και έχει μία εισροή πληροφορίας που προέρχεται από την προηγούμενη φάση, και μία εκροή που απευθύνεται στην επόμενη.

Κατευθύνεται προς διαδικασίες που τείνουν να συγκροτούνται από τις διακεκριμένες φάσεις της ανάλυσης, της σύνθεσης και της αξιολόγησης. Βασική επιδίωξη είναι η μέγιστη δυνατή «γραμμικότητα» στην διαδοχή των φάσεων και η χάραξη στρατηγικής πριν την αρχή της σχεδιαστικής πράξης, εννοώντας ως στρατηγική τον προσδιορισμό ακριβούς περιεχομένου των φάσεων, διαδοχή των βημάτων, χρόνο των παλινδρομήσεων και διάφορες ιδιαιτερότητες της σχεδιαστικής πορείας.

Όπως αναφέραμε προηγουμένως, η συστηματική προσέγγιση, επιζητά διαφάνεια στον προσδιορισμό των κριτηρίων, των επιλογών, των προτεραιοτήτων, των ιεραρχήσεων και των αξιολογικών κρίσεων, που χαρακτηρίζουν τα περιεχόμενα των φάσεων. Αυτό έχει σαν θετική συνέπεια, ότι αποσαφηνίζονται τα κριτήρια και έτσι διευκολύνεται ο διάλογος για την ποιότητα του αποτελέσματος και η ομαδική εργασία. Εξασφαλίζεται η διαφάνεια και δημιουργούνται καλύτερες προϋποθέσεις στην επικοινωνία των σχεδιαστών και των ατόμων που απευθύνεται η πρόταση. Αξιοποιούνται, οι εμπειρίες από την εφαρμογή ανάλογων συστηματικών προσεγγίσεων στο σχεδιασμό και αποκτάται βαθύτερη γνώση των ζητημάτων της σχεδιαστικής πρακτικής.

Δύο είναι τα βασικά ζητήματα στον σχεδιασμό. Η συστηματική πρακτική πρέπει να προσδιορίζεται από συστηματικότητα και ορθολογισμό και η ορθολογική στάση απέναντι στον χειρισμό σχεδιαστικών ζητημάτων θα πρέπει να εξασφαλίσει διαφανείς διεργασίες αποφάσεων, επιλογών και χειρισμού των στοιχείων του σχεδιαστικού ζητήματος.

Όσον αφορά τις αρχές της ορθολογικά συγκροτημένης προσέγγισης, πρέπει ο σχεδιασμός να είναι μία πράξη που κινητοποιείται από μια ποσότητα πληροφορίας την οποία ο σχεδιαστής προσδιορίζει, αναλύει και οργανώνει με ορθολογικά κριτήρια. Επεξεργαζόμενοι την πληροφορία προκαθορίζονται οι πρωτεύοντες και δευτερεύοντες στόχοι. Πριν την συνθετική δραστηριότητα αναλύονται τα στοιχεία. Ακολουθείται η σειρά της ανάλυσης, έπειτα η σύνθεση και τέλος η αξιολόγηση. Είναι απαραίτητος ο ακριβής προσδιορισμός στα πλαίσια κάθε φάσης για να αποφευχθούν οι παλινδρομήσεις και να έχουν γραμμικές διαδικασίες.

Όσον αφορά τις αρχές της διαφάνειας, τα κριτήρια για τις επιλογές, οι ιεραρχήσεις των στόχων, οι αξιολογικές κρίσεις των φορέων και του σχεδιαστή, πρέπει να εντοπίζονται εκ των προτέρω, να καταγράφονται και να εξασφαλίζουν την προσπελασιμότητα σε κάθε φάση της σχεδιαστικής πορείας. Οι φάσεις πρέπει να έχουν αυτοτέλεια για να είναι ελέγξιμες και τέλος, η σχεδιαστική διαδικασία, πρέπει να διαρθρώνεται με τρόπο ώστε να διευκολύνεται η ομαδική εργασία και η διεκπεραίωση των φάσεών της.

Η επιστημονική έρευνα με την άρθρωση σχεδιασμού, αποτελούν εξέλιξη μιας ευρύτερης σχεδιαστικής παράδοσης, έννοια που εκφράστηκε στο κίνημα του Bauhaus. Η αρχιτεκτονική και γενικότερα οι χωρικές μορφές (που διαρθρώνονται γύρω από την τεχνολογική γνώση και αισθητική), θα πρέπει να αποδεσμευτούν από την παράδοση και να απαλλαγούν από τις πολιτισμικές αξίες. Εισήγαγε δύο βασικές στρατηγικές: Α) Απόρριψη κάθε ιστορικής μελέτης στον χώρο της αρχιτεκτονικής και του προσανατολισμού της εκπαίδευσης στην κατεύθυνση μιας πρακτικής απαλλαγμένης από παραδοσιακές αξίες. Β) Προσέγγιση του σχεδιασμού σαν μια διαδικασία επίλυσης προβλήματος. Ο σχεδιαστής χρησιμοποιεί την αρχιτεκτονική μορφή, προκειμένου να επιλύσει λειτουργικά προβλήματα. Έτσι, η σχεδιαστική δραστηριότητα εκλαμβάνεται ως μια δισδιάστατη πράξη. Την τοποθέτηση του προβλήματος (ανάλυση) και την επίλυσή του (σύνθεση), οπότε σαν αποτέλεσμα έχει μια έγκυρη δομή μιας επέμβασης στο δομημένο περιβάλλον.

Σχετικά με την διαφοροποίηση του μοντέλου ανάλυση – σύνθεση: Στην πρώτη περίπτωση η ανάλυση προσδιορίζει το πρόβλημα (συγκέντρωση λειτουργικών απαιτήσεων), η σύνθεση είναι η διαδικασία του σχεδιασμού που μορφοποιεί το πρόγραμμα. Στην δεύτερη περίπτωση, η ανάλυση – σύνθεση- αξιολόγηση αφορούν την ίδια διαδικασία του σχεδιασμού. Η ανάλυση είναι η εκτενής επεξεργασία του προγράμματος και έτσι απλοποιεί την συνθετική δραστηριότητα.

Οι προτάσεις της συστηματικής προσέγγισης απευθύνονται στην επιστημονική γνώση για να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά δύο κατηγορίες σχεδιαστικών προβλημάτων. Η ποσοτικοποίηση των ποιοτήτων. Δηλαδή η ποσοτική έκφραση όλων των ποιοτήτων του χώρου. Το σχεδιαστικό πρόβλημα επιδιώκεται να μεταφραστεί στη γλώσσα του ορθολογισμού, της λογικής και των μαθηματικών. Διευκολύνεται έτσι η σύγκριση των αποτελεσμάτων, επιλογών και αποφάσεων συμβάλλοντας στην διαφάνεια των ενεργειών. Εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις για την αλγοριθμοποίηση της σχεδιαστικής διαδικασίας, χειρίζεται και μεθοδεύει δίνοντας ένα ύφος αντικειμενικότητας στην σχεδιαστική πρακτική. Δεύτερη κατηγορία προβλημάτων που ζητούν την συνδρομή της επιστημονικής γνώσης είναι εκείνα που σχετίζονται με την ίδια τη σχεδιαστική διαδικασία.

Ελάττωμα της συστηματικής προσέγγισης είναι η απουσία πρωτοτυπίας στις θεωρητικές και μεθοδολογικές της υποθέσεις. Η θεωρητική και μεθοδολογική ανάπτυξη στηρίχθηκε στη θεωρία αποφάσεων και θεωρία συστημάτων. Το πρόβλημα της λήψης απόφασης στο σχεδιασμό αντιμετωπίστηκε μέσα από δύο θεωρήσεις. Την θεωρία συστημάτων (τυπικοποιήσεις της σχεδιαστικής διαδικασίας) και την επιστήμη της συμπεριφοράς (θεωρητικές αναζητήσεις). Οι θεωρητικές και μεθοδολογικές προτάσεις της συστηματικής προσέγγισης στον αστικό σχεδιασμό ενσωματώνουν συχνά και τις δύο αυτές θεωρήσεις με διαφορετικό βαθμό έμφασης.

Θεωρία συστημάτων: Έννοια του συστήματος (σύνολο από αντικείμενα που διασυνδέονται με σχέσεις μεταξύ τους και των ιδιοτήτων τους και το περιβάλλον). Αυτό το επιστημονικό πεδίο έχει ως βάση την βιολογία. Έχει λογικό – μαθηματικό χαρακτήρα. Μελετά τα ουσιαστικά προβλήματα και τις οργανικές σχέσεις. Έχει ως σκοπό να εξασφαλίσει αποτελεσματικότερους χειρισμούς και να ξεπεράσει την αποσπασματικότητα της γνώσης από την αυξανόμενη ειδίκευση. Λογικό – μαθηματικός: σχέση μεταξύ εισροής σε μια διαδικασία και της αντίστοιχης εκροής της. Η συστηματική προσέγγιση αποκτά ένα διεπιστημονικό θεωρητικό επίπεδο.

Η δεύτερη θεώρηση μέσα από την οποία αντιμετώπισε θεωρητικά τη σχεδιαστική πρακτική είναι η μπεϊχοβιστική ή θετική θεώρηση. Δεν προσεγγίζει την σχεδιαστική πρακτική σαν πράξη ενός μεμονωμένου φορέα που αποφασίζει ανάμεσα σε εναλλακτικές προτάσεις βασισμένες σε στόχους και προσφερόμενες δυνατότητες για την επίτευξή τους. Η σχεδιαστική διαδικασία εκλαμβάνεται σαν μεταβλητή διαδικασία. Η σχεδιαστική πρακτική αντιμετωπίζεται μέσα από τους περιορισμούς του ευρύτερου κοινωνικού και πολιτισμικού πλαισίου από το οποίο εξαρτάται. Η έρευνα προσανατολίζεται στη συμπεριφορά των διαφόρων φορέων. Οι μπεϊχοβιστικές προσεγγίσεις, δεν κατάφεραν να αποτελέσουν ένα συγκροτημένο θεωρητικό σώμα για τον χώρο και τον σχεδιασμό του.

ΚΑΡΑΠΑΝΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ