Κατερίνα Ζαχαροπούλου

ΣΥΜΜΕΤΟΧΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΟΝ ΑΣΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ

            Ο συμμετοχικός σχεδιασμός αποτέλεσε μία καινοτομία στην πρακτική του αστικού σχεδιασμού όσο και στη θεωρία που τον αφορά. Αμφισβήτησε τις προγενέστερες προσεγγίσεις της δεκαετίας του ‘60 που έδιναν έμφαση στη διαδικασία του σχεδιασμού(που βασιζόταν στην ουδέτερη και αντικειμενική γνώση) και μετέφερε την έμφαση στον αποδέκτη του σχεδιασμού, τον ίδιο το χρήστη. Άσκησε κριτική στην έννοια του μοντέλου του ιδανικού ανθρώπου που καθόριζε όλες τις σχεδιαστικές αποφάσεις και εισήγαγε την νέα ιδέα ότι κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα στη διαφορετικότητα. Έτσι, με τη συμμετοχική προσέγγιση αναδεικνύεται η κοινωνική διάσταση του σχεδιασμού.

            Πώς οδηγηθήκαμε όμως στην εμφάνιση αυτής της νέας προσέγγισης; Οι αρνητικές συνέπειες προηγούμενων πρακτικών οργάνωσης του χώρου οδήγησαν σε λαϊκές κινητοποιήσεις κοινωνικών ομάδων που θίγονταν από αυτές, καθώς και στη διαμαρτυρία κάποιων διανοούμενων. Ακόμη, η οικονομική κρίση των αρχών του ’70 κατέστησε το κράτος ανίκανο να χρηματοδοτήσει παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας και του στέρησε το κύρος που χρειαζόταν για να αιτιολογήσει τις αποφάσεις του. Έτσι, δημιουργήθηκαν ευνοϊκές συνθήκες για τον «εκδημοκρατισμό» του σχεδιασμού, που εξυπηρετούσε ταυτόχρονα τα συμφέροντα των κοινωνικών ομάδων καθώς και τη δημόσια διοίκηση.

Η κύρια ιδέα της συμμετοχικής προσέγγισης στον αστικό σχεδιασμό είναι ότι το κοινό μπορεί και πρέπει να αποφασίζει για το σχεδιασμό του περιβάλλοντός του χωρίς να διαθέτει εξειδικευμένες γνώσεις. Αρκεί το γεγονός ότι το περιβάλλον βιώνεται σε καθημερινή βάση. Με αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζονται τα συμφέροντα του κοινού και εξακριβώνονται οι ανάγκες του.

Από αυτήν την ιδέα προκύπτουν κάποιες βασικές αρχές της συμμετοχικής προσέγγισης, οι οποίες αντιτίθενται στις αρχές των προσεγγίσεων της προηγούμενης δεκαετίας.

Θεωρείται ότι κάθε παρέμβαση στην οργάνωση του χώρου της πόλης έχει πολιτικό χαρακτήρα, αφού διαχειρίζεται κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα.

Σε ένα πρόβλημα δεν υπάρχει η μία-και καλύτερη-λύση, αλλά πολλές αποδεκτές, αφού δε μπορούμε να αγνοήσουμε το υποκειμενικό στοιχείο στις αρχές και τις αξίες του σχεδιαστή.

Επιδιώκεται η διαφάνεια στη σχεδιαστική διαδικασία, με την έννοια του ανοίγματος στο κοινό για έλεγχο και αξιολόγηση.

Ο σχεδιασμός νοείται ως μία συνεχής διαδικασία επιχειρηματολογίας· προχωρά όταν επικρατεί ένα επιχείρημα έναντι των άλλων.        Δεν ακολουθεί δηλαδή συγκεκριμένα, προκαθορισμένα βήματα.

Η σχεδιαστική διαδικασία είναι συλλογική, και μάλιστα συμμετέχουν σ’ αυτή ειδικοί και μη ειδικοί με την ίδια ισχύ. Έτσι, δεν υπάρχουν σωστές και λάθος προτάσεις, αλλά καλές και κακές.

Ο ρόλος του ειδικού επαναπροσδιορίζεται. Παρ’ όλο που δεν είναι πλέον ο μόνος που διαθέτει την εξουσιοδότηση και τη γνώση για να παίρνει αποφάσεις, έχει το ρόλο του συντονιστή των διάφορων απόψεων για την οργάνωση του χώρου.

 Πρέπει βέβαια να σημειωθεί ότι με τη συμμετοχή του κοινού η σχεδιαστική διαδικασία δεν ολοκληρώνεται με τη σχεδιαστική πρόταση και δεν παρατηρείται πλέον ο διαχωρισμός διανοητικής-χειρωνακτικής εργασίας που παλιότερα επικρατούσε. Η εξέλιξη βέβαια των εργασιών κατασκευής είναι αργή, κάτι που έρχεται σε αντίθεση με την ταχύρρυθμη και μαζική παραγωγή των προηγούμενων χρόνων.

Τέλος, η σχεδιαστική διαδικασία οφείλει να είναι σχετικά αργή και εύκολα εφαρμόσιμη, λόγω της συμμετοχής του μη ειδικού κοινού.  Ακόμα και τα εργαλεία του σχεδιασμού γίνονται πιο προσιτά, αφού το γραμμικό σχέδιο παραγκωνίζεται έναντι των πιο εύληπτων τρισδιάστατων αναπαραστάσεων.

Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά τα μοναδιαία στοιχεία του αστικού χώρου, η συμμετοχική προσέγγιση αντιτίθεται στην επανάληψη τυποποιημένων μονάδων καθώς και στις πολυώροφες κατασκευές εκτός της ανθρώπινης κλίμακας. Αντιθέτως, προτείνει ευέλικτους σκελετούς οι οποίοι μπορούν να διαμορφώνονται με διαφορετικό τρόπο από τον εκάστοτε χρήστη και γενικότερα ιδιαίτερες κατοικίες στο σχεδιασμό των οποίων συμμετέχει ο μελλοντικός τους χρήστης προσαρμόζοντάς τις στις δικές του ανάγκες και επιθυμίες. Προκύπτει έτσι το συμπέρασμα ότι η προσέγγιση αυτή χαρακτηρίζεται από τις ποιότητες της ασάφειας και της οργανικότητας, που προκύπτουν από τις αρχές της διαφορετικότητας, της προσαρμογής σε διαφορετικές συνθήκες και της δυνατότητας διαρκούς αναδιαμόρφωσης.

Σχετικά με τη γενική διάρθρωση στην περιοχή επέμβασης, απορρίπτεται η χρήση του καννάβου που χαρακτηρίζεται από γεωμετρική κανονικότητα και ακαμψία, ενώ δίνεται έμφαση στις ιδιαιτερότητες της κάθε περιοχής και εισάγεται η έννοια του «τόπου» ως σημαντικό στοιχείο στη σχεδιαστική διαδικασία.

Η εμφάνιση της συμμετοχικής προσέγγισης επηρρέασε φυσικά και τον θεωρητικό λόγο για τον αστικό σχεδιασμό. Με τη μετατόπιση της έμφασης από τη διαδικασία σχεδιασμού στον αποδέκτη του, τίθεται ένα νέο ερώτημα σχετικά με τη φύση του σχεδιαστικού προβλήματος. Η απάντηση που δίνει η συμμετοχική προσέγγιση είναι ότι το σχεδιαστικό πρόβλημα έχει και κοινωνικό χαρακτήρα. Επομένως είναι πιο λογικό να περιγράφεται από τις ανθρώπινες επιστήμες και όχι από τις θετικές, όπως πρέσβευαν οι προσεγγίσεις της δεκαετίας του ’60. Έτσι ξεκινά η αμφισβήτηση των προηγούμενων ορθολογιστικών θεωριών του σχεδιασμού.

Επομένως, η συμμετοχική προσέγγιση συνεργάζεται με την επιστήμη της κοινωνιολογίας και τις πολιτικές επιστήμες προκειμένου να πετύχει το στόχο της. Η κοινωνιολογία θεωρεί ότι η έλλειψη συμμετοχής στα κοινά καταστρέφει το άτομο και το καθιστά υποκείμενο διαφόρων μορφών εξουσίας. Οπότε η συμμετοχή ενθαρρύνεται και θεωρείται απαραίτητη. Οι πολιτικές επιστήμες αναλύουν και μελετούν τους θεσμούς που θα επιτρέψουν τη συμμετοχή του κοινού στο σχεδιασμό.

Τέλος, υπάρχουν κάποιες απαιτήσεις προκειμένου να επιτευχθεί η επικοινωνία του κοινού με τους ειδικούς για να προχωρήσει η διαδικασία του σχεδιασμού. Είναι απαραίτητη μια κοινή γλώσσα για την επιτυχή επικοινωνία ειδικών και μη ειδικών, καθώς και ερωτηματολόγια σε ποικιλία μορφών, που αποτελούν την πλέον διαδεδομένη τεχνική συλλογής πληροφορίας. Από εκεί και πέρα, αναλαμβάνει η επιστήμη της στατιστικής, για την συλλογή, την αξιολόγηση και την αξιοποίηση των αποτελεσμάτων.

Τελικά, η συμμετοχική προσέγγιση εμφανίστηκε ως μια καθοριστική τομή στις σχεδιαστικές προσεγγίσεις που επικρατούσαν τη δεκαετία του’60, εισήγαγε καινούριες έννοιες και μεθόδους και μια εντελώς νέα οπτική στο σχεδιασμό. Βέβαια, κάποια στιγμή, όταν γεννήθηκαν νέες ιδέες για το σχεδιασμό, ξεπεράστηκε κι αυτή από τη μεταμοντέρνα προσέγγιση.