Μαριάννα Χραπανά

Η μετα-μοντέρνα προσέγγιση στης σχεδιαστικής διαδικασίας σε γενικές γραμμές έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τα χαρακτηριστικά του Μοντέρνου Κινήματος και του διεθνούς στυλ. Καταγγέλλει τον φονξιοναλισμό ότι δεν χειρίστηκε τον πολίτη ανάλογα με τον κοινωνικό του ρόλο και αδιαφορούσε για τις κοινωνικό-πολιτικές ιδιομορφίες, αλλά αντιμετώπιζε τον πολίτη σαν τυποποιημένο κάτοικο. Βέβαια, δεν μιλάμε για μια προσέγγιση με μια συγκεκριμένη και ενιαία κατεύθυνση, αλλά με τάσεις και κατευθύνσεις άλλοτε εκλεκτικιστικού και άλλοτε ριζοσπαστικά νεωτερικού χαρακτήρα. Στην ουσία πρόκειται για ένα ετερόκλητο σύνολο απόψεων που αντιτίθεται στις αρχές και τις πρακτικές του Μοντέρνου Κινήματος. Γενικά, οι άξονες προβληματισμού της αφορούν τη ρήξη της προηγούμενης λειτουργίας και τη διαφοροποίηση της μέχρι τότε θεώρησης της ιστορίας, η έμφαση στην κλίμακα του αστικού σχεδιασμού και η συγκέντρωση του ενδιαφέροντος στη μορφή του αστικού ιστού και η διαφοροποίηση όσο αφορά την αντίληψη της έννοιας του χώρου, ενώ έρχεται στο προσκήνιο η έννοια της αστικότητας.

Το μετα-μοντέρνο καταγγέλλει της εξάρτηση της μορφής από τη λειτουργία, καθώς με αυτόν τον τρόπο, σύμφωνα με τις αρχές του, το ενδιαφέρον δεν εστιάζεται στην αρχιτεκτονική και στις δραστηριότητές της. Υποστηρίζει ότι η αρχιτεκτονική αφορά κατά κύριο λόγο το μορφολογική επεξεργασία των χωρικών μορφών και τονίζει τη σημασιολογική διάσταση της χωρικής μορφής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο σχεδιασμός παύει πλέον να ενδιαφέρεται για την εξασφάλιση της λειτουργικότητας.

Ακόμα ένας τομέας διαφοροποίησης του μετα-μοντέρνου είναι η σχέση του με την ιστορία. Θεωρείται ότι η παρουσία της ιστορίας λειτουργεί σαν απόδειξη γνώσης των ιδεολογιών που έχουν διαμορφωθεί από τις εκάστοτε κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες, ότι η ιστορία γεννά τη μορφή, παρέχει θέματα και έμπνευση στη διαδικασία του σχεδιασμού. Η προσέγγιση αυτή, λοιπόν, αντιτίθεται στην ανιστορικότητα του Μοντερνισμού, αλλά και στις άλλες προηγούμενες προσεγγίσεις. Αυτό συμβαίνει, γιατί οι προηγούμενες στροφές προς το παρελθόν προσανατολίζονταν σε συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, η οποία λειτουργούσε ως πρότυπο προς μίμηση, ενώ η στροφή στο παρελθόν της μετα-μοντέρνας προσέγγισης προσανατολίζονταν προς την πολιτισμική ιδιομορφία και την τοπικότητα. Επομένως, αυτήν εξαρτάται από το είδος και τον τόπο της χωρικής επέμβασης. Δεν συμβαίνει αυτούσια μεταφορά του μοντέλου του παρελθόντος, αλλά οι τύποι των μορφών του παρελθόντος προσαρμόζονται στις νέες μορφές. Σκοπός του μετα-μοντέρνου είναι η δημιουργία μορφών που θα εξασφαλίσουν την ιστορική συνέχεια και εξέλιξη και όχι την αναβίωση του παρελθόντος.

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό της προσέγγισης αυτής είναι ότι πλέον ο αστικός χώρος γίνεται το επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Η μορφολογική συνέχεια του αστικού χώρου είναι τόσο σημαντική όσο και η ιστορική του συνέχεια. Ο αστικός χώρος θεωρείται ως ένα ενοποιημένο σύνολο που κτήρια και ελεύθεροι χώροι δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ανεξάρτητα. Η πόλη διαμορφώνεται μέσα από τη συλλογική δράση και τον πολιτισμό. Στον αστικό ιστό, λοιπόν, αναζητούνται τα στοιχεία που τον ερμηνεύουν ως ένα σύνολο που διαμορφώνεται σε ένα κοινωνικό-πολιτιστικό πλαίσιο και με αυτόν τον τρόπο μπορεί και να αναπαραχθεί. Επιπλέον, με το μετα-μοντέρνο έρχεται ξανά στο προσκήνιο η έννοια του τόπου, που προσδιορίζεται ως μια ολότητα από συμπαγή πράγματα που όλα μαζί προσδιορίζουν τον χαρακτήρα του τόπου.

Γενικά, ο κύριος άξονας των ερευνητικών αναζητήσεων είναι η συγκρότηση ενός αυτόνομου επιστημονικού πεδίου με αντικείμενο τον κτισμένο και οργανωμένο χώρο, τη σχεδιασμένη και κατασκευασμένη αρχιτεκτονική και αστική μορφή. Τα κύρια ενδιαφέροντά της αφορούν τη μορφολογική διάσταση του κελύφους, τη συγκρότησή της και τον τρόπο με τον οποίο διασφαλίζει τη χρήση. Σκοπός της είναι η συζήτηση για το σχεδιασμό και η σχεδιαστική πρακτική να απαλλαγούν από την εσωτερική λογική των γνωστικών περιοχών που τον περιγράφουν και τον κατευθύνουν. Η προσοχή των σχεδιαστών της έρχεται στην αρχιτεκτονική της πόλης, ενώ κατηγορεί τις προηγούμενες από αυτήν προσεγγίσεις ότι μετατόπισαν το ενδιαφέρον τους προς την κατεύθυνση των τεχνικών και λειτουργικών διαστάσεων του δομημένου περιβάλλοντος, της οικονομικής του βάσης των κοινωνιολογικών του προβλημάτων ή των πολιτικών του εξαρτήσεων. Στην προσέγγιση αυτή Η θεωρητική συζήτηση για το σχεδιασμό ενσωματώνεται μέσα στη θεωρητική συζήτηση για το δομημένο περιβάλλον, στο βαθμό που η τελευταία αναλαμβάνει να χειριστεί τα θέματα της παραγωγής περιβάλλοντος και της κατανάλωσής του. Έτσι, το ενδιαφέρον στρέφεται προς τη μελέτη της υλικής διάστασης του δομημένου χώρου, της αφηρημένης του διάστασης και των δομών που ρυθμίζουν τη μεταξύ τους άρθρωση.

Γύρω από αυτή την θεωρητική διερεύνηση του οργανωμένου και χτισμένου χώρου διαμορφώνονται τρεις θεματολογικές κατευθύνσεις. Στην πρώτη το ενδιαφέρον στρέφεται προς το σημασιολογικό περιεχόμενο των χωρικών μορφών και ασχολείται κυρίως με την ανάλυση του λόγου που τις περιγράφει. Η δεύτερη αφόρα προσεγγίσεις που ασχολούνται με την ανάλυση και τη μορφολογική περιγραφή των χωρικών μορφών. Τέλος, η τρίτη ενδιαφέρεται κυρίως για την άρθρωση της μορφής με το νόημα και σε μεγάλο βαθμό ενσωματώνει τα ενδιαφέροντα των δύο προηγούμενων κατευθύνσεων.

Ολοκληρώνοντας, αυτήν την παρουσίαση της μετα-μοντέρνας προσέγγισης αναφέρονται οι διαφοροποιήσεις της προς τις προγενέστερες προσεγγίσεις στο σχεδιασμό του αστικού χώρου. Ως προς τις συστηματικές προσεγγίσεις, βασική διαφοροποίησή της αποτελεί η κατάργηση του μεθοδολογικού σχήματος ανάλυση-σύνθεση-αξιολόγηση. Το μετα-μοντέρνο, επιπλέον, υποστηρίζει, πως η εξωτερίκευση των συνειδητών ή υποσυνείδητων προεικόνων του σχεδιαστή, δεν εξασφαλίζεται με αυτόματο τρόπο ύστερα από τη μεσολάβηση ενός εξωτερικού ερεθίσματος. Η θεώρηση αυτή αποτελεί και τη βασική διαφορά του με τη δημιουργική προσέγγιση. Τέλος, κρατά διαφορετική στάση απέναντι στο ρόλο του σχεδιαστή από ο,τι η συμμετοχική προσέγγιση, καθώς με το μετα-μοντέρνο ο σχεδιαστής αναβαθμίζεται στο ρόλο ειδικού και διεκδικεί την αποκλειστικότητα στον έλεγχο της σχεδιαστικής διαδικασίας.